previous arrow
next arrow
Slider

Matka

Богатството со природни и културни вредности го вбројуваат Кањонот Матка во еден од најрепрезентативните објекти на природата во нашата земја. Матка е множество  од најразлични геолошки, геоморфолошки, хидролошки, флористички и фаунистички карактеристики кои придонесуваат да претставува едно од најспецифичните заштитени подрачја во нашата држава. Како зачувана природно- географска целина и воедно како значаен рефугиум Кањонот Матка е засолниште на голем број ретки и ендемични растенија и животни. Прекрасните видици, богатството со спелеолошки објекти посебно пештерите, уникатниот жив свет, културното и духовно богатсво, како и близината до градот Скопје придонесуваат Кањонот Матка да биде едно од главните туристички дестинации во РСМ.

Во националниот систем на заштитени подрачја Кањонот Матка зазема важно место, бидејќи поседува повеќе природни и културни карактеристики и обележја и има научно, воспитно, образовно, духовно и туристичко значење.

Во РСМ основен законски пропис со кој се уредува заштита на природата е Законот за заштита на природата (Службен весник на РСМ бр.67/2004, 14/2006, 84/2007 и 35/2010). Со законот се уредува заштитата на природата преку заштита на биолошката и пределската разновидност и заштита на природното наследство во заштитените подрачја и надвор од заштитени подрачја.

Геодиверзитетот, богатството и разновидноста на компонентите на биодиверзитетот (флората, фунгијата и фауната) беа основната причина Собранието на Град Скопје во 1994 година да го прогласи Кањонот Матка за споменик на природата. Прогласувањето на овој објект на природата е извршено согласно статутот на Град Скопје и Законот за заштита на природните реткости (Службен весник на РЕПУБЛИКА  СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА бр.41/73), кој во сегашно време е вон сила.

Во национални рамки споменикот на природа Кањон Матка има мошне важно значење, така што е вклучен во CORINE биотопи на Македонија, Каталогот на Македонски водни станишта како природни ресурси, Емералд мрежата во РСМ и Листата на најважните растителни подрачја во РСМ. Вклучувањето на Кањонот Матка во Емералд мрежата е од особено значење во поглед на идната заштита и управување со природните вредности на ова заштитено подрачје, бидејќи според оценките на повеќето научни и стручни работници, овој објект на природата заслужува да биде предложен за вклучување во Европската кохерентна еколошка мрежа Натура 2000.

Read More

Во меѓународни рамки споменикот на Кањон Матка претставува мошне важен локалитет за птици, такашто ги исполнува критериумите за назначување како важно подрачје за птиците (IBA) во Европа.

Природните вредностите на споменик на природата Кањон Матка произлегуваат од големото богатство и диверзитетот на видовите. Поедини растителни и животински видови кои се регистрирани на подрачјето на ова заштитена област имаат посебно значење, со оглед на фактот дека истите се опфатени со меѓународните инструменти за заштита на природата, односно видовите се вклучени на прилозите на меѓународните конвенции, договори, директиви на ЕУ за заштита на природата и IUCN Црвената листа на загрозени видови.

Close

[instalink id=”19″]

IUCN-категорија III

Споменик на природата. Заштитено подрачје управувано главно за конзервација и специфични природни карактеристики.

Дефиниција

Област која содржи една или повеќе специфични природни или природно/културни карактеристики кои се од непроценливо значење или уникатна вредност поради наследената реткост, репрезентативни или естетски квалитети или културно значење.

Локалитет

Географска должина:  E 21: 14: 45

Географска широчина:  N 41: 55: 54

Површина (ha):  5.442,00

Височина (m):

Минимум:  350

Максимум:  1401

Кањонот  на  реката  Треска  опфаќа  област  од  околу  50  км која  природно  е истакната односно исцртана од Сува Планина на југ, Осој Планина на запад и планината Каршијак на исток. Целиот терен во границите на заштитеното подрачје Кањон Матка има особени карактеристики на пониско планинско подрачје со највисокиот врв Крстец (1401м) на најсеверозападната точка. Геолошко-тектонската градба во поширокото подрачје на кањонската долина на реката Треска (Матка) укажува дека теренот бил  Република Северна Македонијаиран во повеќе фази во рамките на еволуцијата на Западно-македонската Зона и Пелагонот. Создавањето на теренот започнува во прекамбриум кога во подлабока морска средина прво се таложат пелитски и многу редко карбонатни седименти. Вториот период на развиток е представен со Република Северна Македонијаирањето на рифеј – камбриските творби. Алпската орогенеза го претставува четвртиот период на развиток на теренот. Во подоцнежните етапи на алпската орогенеза, во миоцен и плиоцен особено е активна радијалната    тектоника.    Се    карактеризираат    со    диференцирани    движења    на морфоструктурите, при што, доаѓа до акумулација на огромна енергија чие осло- бодување предизвикува појава на земјотреси со различна јачина.

Структурниот (примарен) релјеф во поширокиот дел на заштитеното подрачје е претставен со планината Осој (Крстец, 1.401 m) на север, Водњанската Планина (Крс- товар, 1.066 m) на исток и басенот на Маркова Река на југ со своите северни, ридести ограноци (Нарта, Рблак, Ситоица). Всушност, Водњанската Планина, Осој и ридестите ограноци од десната страна на кањонската долина на реката Треска (Матка) во структурен поглед се дел од Сувогорскиот Блок кој со кањонското всекување на реката Треска е разбиен на овие морфолошки целини.

Флувијалниот релјеф во областа во основа е представен со кањонски всечената долината на реката Треска што ја дава и основната пределна физиономија на заштитеното подрачје. Долината на реката Треска (една од поголемите десни притоки на реката Вардар) е со композитен карактер. Нејзиниот најимпресивен дел е токму кањон- скиот дел на речната долина почнувајќи од селото Здуње (ХЕ Козјак) до излезот во Скопската Котлина кај селото Долна Матка. Долж кањонската долина на реката Треска (Матка), ако се изземе самиот флу- вио-ерозивен карактер на долината од останатите генетски категории релјефни  Република Северна Македонија и доминираат карстните. Од нив, како најзначајни во заштитеното подрачје се подзем- ните карстни Република Северна Македонија и претставени со десетина пештери и неколку пропасти. Долж работ на кањонската долина се сретнуваат и површински карстни Република Северна Македонија, претежно претставени со микрорелјефни Република Северна Македонијаи – шкрапи. Ваквите микрорелјефни Република Северна Македонијаи во самата кањонска долина не се забележуваат, додека долж нејзините рабни делови, посебно на југозапад од Цер (918 m) регистрирана е појавата на специфични по својата морфологија, т.н. бунарести шкрапи. Ваквиот тип на шкрапи токму од овој локалитет (работ на кањонската долина на Матка) е претставен како нов морфолошки тип во меѓународната литература (Rubin, Balatka et.al, 1986). Во кањонската долина на реката Треска, позната под името Матка во периодот помеѓу 1973 и 1979 година се истражени десетина пештери (Павлов 1979, 81). Повеќето од пештерите се наоѓаат на Република Северна Македонија на падина северно од Висок Рид (893 m), односно при крајот на вештачката акумулација, од десната долинска страна на реката Треска. Пештерите се наредени речиси една над друга. Во нивното подножје, на дното на речното корито се наоѓа карстниот вруток Коритиште. На овој локалитет значајни се пештерите: “Врело”, Крштална и Над Врело или Убава. Тие, при категоризацијата на пештерите се влезени меѓу 25-те најзначајни во Република Северна Македонија (Колчаковски 1993). Меѓутоа, со продолжување на спелеоморфолошките истражувања по 1993 го- дина (кога е извршена категоризацијата), ново добиените сознанија овозможуваат соодветни корекции. Така, спелеонуркачи од неколку европски држави во периодот 2000 – 2009 година ја истражуваат внатрешноста на изворот Коритиште во должина од 574 m со негова досегашна (август 2009) максимална истражена длабочина од -193 m. Со ваквите, најнови сознанија изворот Коритиште се вбројува во природни феномени од европски и светски ранг.

Според гореизнесените карактеристики на најзначајните подземни карстни Република Северна Македонијаи во кањонот Матка (пештерите “Врело”, Крштална и Убава, пропаста Срт и подводната пештера Коритиште) за секоја од нив ги предлагаме следните мерки на заштита:

Пештерата Врело

Пештерата “Врело” е единствената од досега истражените пештери во Република Северна Македонија солидно уредена за туристичка намена. Од овие причини одредени деградациски појави во внатрешноста на пештерата се неминовна појава. Категоризацијата на пештерата (IV категорија – забележителни пештери) дозволува нејзиниот сегашен статус, прилагодена за туристички намени, односно туристичка пештера да не се менува.

Пештерата Крштална

Пештерата Крштална поради карактеристиките на својот влез е природно заштитена и не се потребни никакви други посебни мерки на заштита.

Пештерата Убава

Пештерата Убава е најбогата со пештерски украси во кањонот Матка и е во II категорија – особено значајни пештери. Пред да се уништи пристапната патека до нејзе, беше колку толку прилагодена за посетители. Поради богатството со пештерски украси има солиден потенцијал за туристичка намена, но сепак треба да се размисли дали истото е воопшто потребно. Пештерата Врело нуди можност за помасовна и комерцијално оправдана посетеност додека во пештерата Убава поради нејзината локација би доаѓале помал број посетители! Севкупните вредности на пештерата не ја исклучуваат можноста во нејзе да се има дозволен пристап, но за разлика од пештерата Врело, тоа би требало да биде во многу ограничен обем.

Пропаста Срт

Пропаста Срт според богатството со корални украси и констатираната пештерска фауна е исклучително значајна природна појава и влегува во I-вата категорија – пештери природни реткости. Од овие причини пропаста Срт треба да има посебен режим на заштита, односно влезот во нејзе да биде под строга контрола само за научни потреби.

Подводната пештера Коритиште

Подводната пештера Коритиште, која е во фаза на истражување (должина 574 m / длабочина -190 m) е потенцијално загрозена од идната акумулација Матка II (Св. Петка). Нејзината заштита е во функција на евентуалното идно користење на изворската вода (2 000 l·s-1).

Ерозијата на подлогата е природен процес, кој што егзистира низ гео историјата и најголем осврт се дава на т.н. забрзана ерозија, каде што интензитетот на Република Северна Македонија геолошката ерозија е неколку пати зголемена поради човечки активности. Во подрачјето на истражување сите природни карактеристики придонесуваат кон развојот на интензивни процеси на водна ерозија. Рељефот е дисециран, испресечен со кратки вдлабнатини. Скоро целото заштитено подрачје е со наклон поголем од 15%, а има и делови со наклон поголем од 50%. Геолошката подлога е составена воглавном од карпи кои се средно високо до високо подложни на ерозивните процеси. Педолошкиот состав е релативно хомоген. На подрачјето се Република Северна Македонија се констатирани неколку почвени типови и тоа: варовничко-доломитска црница, кафеава почва врз варовник и литосли сите се слабо отпорни на ерозивните процеси. Во најнизводниот дел околу браната Матка и низводно воглавно се среќаваат процеси на обична до интензивна површинска ерозија но има и распадини и сипари особено околу браната Матка на десниот брег. Во делот помеѓу браните Матка и Козјак се среќаваат скори соте видови процеси на ерозија по облик и интензитет и површинска и линиска и распадинска и сипари. Најерoзивно е подрачјето кое почнува во делот од висорамнината Рудина и се спушта кон Брна Козјак а припаѓа во сливот на истоимената акумулација. Еродибилност на подлогата како и отсуството на заштита со вегтетација потпомогнато од човековите активности во ова подрачје придонеле на развој на екстремни облици на ерозија како и распадини и  сипари,  а најкарактеристични се појавите на ерозија предизвикана со градбата на пристапниот пат до браната во изградба Св.Петка. Генерално во делот помеѓу браните Матка и Козјак просечниот коефициент на ерозија изнесува 0,46 Делот возводно од брана Козјак се одликува со многу висока вредност на коефициентот  на ерозија од 1,25. Продуцираниот ерозивен материјал од овој дел се транспортира до акумулацијата Козјак. Од аспект на ризк од ерозијата, доминантно е категоризирано во III категорија со тоа што делот околу браната Козјак е категоризиран во I односно II категорија, а во оваа категорија е сврстен и делот од Рудина према браната Козјак. Делот кој има релативно добра покровност е сврстен во IV категорија. Од повеќето разни методи за мониторинг на ерозијата препорака е да се користат клинови како наједноставен систем. За заштита од ерозија се препорачуваат неколку неколку групи на мерки и активности, техничко-мелиоративни; шумско-биолошки; градежни мерки во хидрографската мрежа. Никакви противерозивни мерки не треба да се преземаат во строго заштитените зони од паркот. Техничко-мелиоративните мерки се градат на еродирани падини, а пожелно е каде што има доволно камен за градба, но не и на ектремни локации како свлечишта. Шумско-мелиоративните работи треба да се изведат на секоја расположива локација дури и на екстремни терени во јаруги, свлечишта итн. Во хидрографската мрежа во делот на поројната серија Козјак треба да се изградат попречни објекти од габиони. Доколку има услови се предлага и решение со т.н. живи плетери. Техничките мерки за сипарите (ѕидови за редистрибуција и др.) треба да се изработат во делот вдолж пристапниот пат кон браната Св.Петка.

Целата територија на Република Северна Македонија, вклучувајќи ја и територијата на заштитеното подрачје Кањонот Матка има модифицирана медитеранска клима придружена со големи влијанија на континентална, средно-европска и сува источна клима. Во такви услови, секундарните фактори, како релјефот и висината на теренот, играат значајна улога во варијабилноста на различни климатски параметри: врнежи, температура на воздухот, воздушен притисок, ветрови, влажност, итн.

Кањонот Матка, како дел од Скопската котлина, се простира на југозападниот дел од неа. За самата територија на Кањонот Матка не постојат податоци за метеоролошките параметри. Затоа, основните климатски карактеристики се дефинираат врз основа на среднорочни податоци добиени од двете постојни метеоролошки станици во Скопската котлина.

Скопската котлина е крајната северозападна точка во Република Северна Македонија до која циркулира топол воздух од Егејското море. Во текот на топлите месеци, особено во летната сезона, кога котлината е под влијание на висок воздушен притисок, температурите на воздухот може да бидат многу високи.

Од друга страна, котлината на Скопје е опкружена со релативно високи планини кои го попречуваат директното влијание на медитеранската клима од југ, додека од северен и северозападен правец речиси и да не постојат пречки за слободен премин на континенталните воздушни маси, што носи ниски температури на воздухот во текот на зимската сезона.

Просечното годишно количество на врнежи на национално ниво за долгорочен период е околу 730mm. За Скопската котлина годишното количество на врнежи варира помеѓу 375mm и 722mm, а просечното годишно количество е 512 mm/година. Најчестите навеви на ветрови во Скопската котлина доаѓаат од северниот и јужниот квадрант. Сепак, орографските услови имаат големо влијание врз правците на ветровите.

Од геолошка историска временска рамка, целиот  терен  на  заштитеното подрачје Кањонот Матка пред создавањето на реката Треска бил една единица во која бил присутен процесот на карстификација низ целата област. Во текот на  целиот период постои хидролошка врска преку создавање на подземни канали и пештери.

Од хидролошки аспект, полниот развој на процесот на карстификација предизвикал ретко развиена мрежа на површински води. Освен реката Треска, лизгање на земјиштето е присутно само по обилни врнежи и интензивно топење на снегот, што значи дека најголемиот дел од врнежите веднаш се впиваат во подземните површини.

Сливното подрачје на реката Треска е со неправилна Република Северна Македонија, односно најголемиот дел од површината на сливот се наоѓа по горниот и  средниот  тек  на реката. Во долниот тек, вклучувајќи ја територијата на заштитеното подрачје Кањонот Матка, сливовите на реката се стеснуваат на само 12 км ширина, што не е соодветно на должината на течението на реката. Ваквата неправилна Република Северна Македонија на површината на сливот има високо влијание врз површинскиот проток, предизвикувајќи бранови на поплава при појавата на големи количества вода по обилни врнежи од дожд  при излезот од Кањонот Матка.

Просечниот  годишен  проток  на  реката  Треска  при  устието  е  26  m3/sek.

Минималниот годишен просечен проток кај мерната единица Света Богородица варира од 0,31 m3/sek до 7 m3/sek, додека максималниот годишен проток варира од 45,5 m3/sek до 797 m3/sek во 1962 година.

Температурата на водата на реката Треска кај мерната точка црквата Света Богородица варира од  2,9 ºC во јануари до 19 ºC во август.

Нерамномерната дистрибуција на површинските води по локација, време и квалитет во голем степен го спречува оптималното користење на водните ресурси. Затоа, изградбата на брани и  создавањето на  вештачки езера со  кои ќе се модифицира водниот режим и ќе се овозможи подобро управување со водите, беа од основно значење. Ваквите инфраструктури овозможуваат целосно и ефикасно користење на водите, како во управувањето со водата (производство на електрична енергија, наводнување, водоснабдување), така и во заштитата на животната средина од штетните дејства на водата.

Вештачко езеро Матка-I. Во 1938 година, на излезот од Кањонот Матка изградено е вештачко езеро (резервоар) на реката Треска, со бетонска брана, за производство на хидроелектрична енергија. Ова е една од најстарите хидроцентрали на Балканскиот Полуостров. Браната е 29,5m висока и 64m широка. Водената површина на вештачкото езеро е 25 ha со волумен од 3,55 милиони m3. Градежните работи на браната започнале во 1935 година, а хидроцентралата започнала со работа во 1938 година. Длабочината на водата во езерото пред браната е 25m.

Резултатите добиени од следењето на споменатите  показатели  покажуваат дека, во повеќето случаи, квалитетот на водата отстапува од квалитетот пропишан со позитивното законодавство. Единствено водите од горниот тек на реката Треска припаѓаат на I класа. Квалитетот на водата отстапува од пропишаната класа откако во водите ќе се влеат отпадните води од населбите кои се по долниот тек на реката.

Повисоки вредности на индексот на сапробност во рамки на мерното место во близина на Кањонот Матка се забележани во април, за разлика од летниот период (јули и август) и есента (септември). Тоа значи дека квалитетот на водата во текот на целата година е најкритичен во летниот и есенскиот период.

Генерално, квалитетот на водата во реката Треска кај мерното место Света Богородица, кое се наоѓа во границите на заштитеното подрачје Кањонот Матка припаѓа на II класа и нема значајни промени во последните 10 години. Узводните води на реката Треска, особено водите кај изворот, имаат својства од I класа.

Во случај на заштитеното подрачје Кањон Матка, вклучително и реката Треска, едноставниот приказ на релативното богатство на видови, не укажува на вистинското значење на заштитеното подрачје од аспект на неговата вредност за заштита. Составот на регистрираниот диверзитет на видови е предмет на полемика, и поедини автори се обиделе да го објаснат потеклото на оваа уникатна фауна, во помала или поголема мера. Повеќето од нив укажуваат на сродноста, или сличноста  со терциерната фауна од пештерите и пооделни карстни елементи, барем кога станува збор за безрбетниците.

Оттаму, мора да се земе предвид присуството на терциерни реликти. Јасно е дека многу од овие видови водат потекло од постара, поразновидна фауна и преживеале и се видоизмениле поради посебните услови кои преовладуваат во ова подрачје Како комплексна единица која ги вклучува водните и копнените екосистеми, ЗП Кањон Матка претставува ексклузивно ограничено подрачје  со  високо  ниво  на биолошка разновидност, хетерогеност и ендемизам, кое се смета за една од највпечатливите македонски „врели точки“ по однос на биолошката разновидност и присуството на ендемски видови.

И покрај фактот што голем број таксономски групи сеуште не се целосно проучени, досегашните податоци за фауната и флората на заштитеното подрачја Кањон Матка покажуваат екстремно високо ниво на богатство на видови.

Покрај богатството на видови, друга впечатлива карактеристика на биолошката разновидност е нејзината хетерогеност. Потеклото и генезата на комплексите видови од флората и фауната на заштитеното подрачје, се тесно поврзани со регионалната геолошка историја и климатските промени во текот на плеистоценските глацијации, интер глацијалните фази и пост глацијалниот период, кои резултирале со масовни повторени миграции и мешања на видови од различни зоо географски региони.

Како резултат на тоа, структурата на рецентната биолошка разновидност е многу хетерогена, составена од различни комплекси на флористички и фаунистички елементи концентрирани на релативно мало подрачје, што овозможува медитеранските видови да се среќаваат заедно со алпските, сибирските (бореални), или степски видови.

Флората на заштитеното подрачје е претставена со над 700 таксони од васкуларните растенија, кои припаѓаат во 81 фамилија и во над 300 родови. Во заштитеното подрачје се присутни над 50 локални, национални и балкански ендемити.

Врз основа на утврдените растителни заедници во рамките на заштитеното подрачје “Кањон Матка” утврдени се следните хабитати кои се наоѓаат на листите на Бернската Конвенција и Хабитат директивата: Бернска Конвенција: 34.3 Густи повеќегодишни брдски пасишта и средноевропски степи, 41.1 Букови шуми, 41.7 Република Северна Македонијаофилни и супра-медитерански дабови шуми, 41.8  Мешани  Република Северна Македонијаофилни  шуми, 42.А Западно-палеарктички шуми од кипар, смрека и тиса, 65. Пештери, Хабитат директива: 6210 Полуприродни суви брдски пасишта и гРепублика Северна Македонијаушки на варовничка подлога (Festuco-Brometalia) (*значајни места со орхидеи), 8210 Варовнички камењари со хазмофитска вегетација, 8310 Пештери затворени за јавност, 9250 шуми на македонски даб (Quercus trojana), 9560 Ендемични шуми со смрека.

Во границите на заштитеното подрачје Матка присутни се следните значајни видови кои се наоѓаат на листите на следните меѓународни документи, конвенции и национални листи на ретки растителни видови:

  • IUCN Светска црвена листа (Walter & Gillet, 1998): Thymus oehmianus, Alkanna noneiformis, Centaurea grbavacensis, Genista nissana, Ramonda nathaliae, Viola kosaninii, Fritillaria graeca subsp. gussichiae.
  • CITES Конвенција ( fam. Orchidaceae): Anacamptis pyramidalis,

Cephalathera longifolia, Limodorum aborativum, Orchis coriophora, Dactylorhiya maculata, Dactylorhiya sambucina, Orchis tridentata, Epipactis helleborine, Gymnadenia conopsea.

Како главни препораки за заштита на флората, вегетацијата и хабитатите се предлагаат следните:

  • Воспоставување на мониторинг на значајните растителни видови (оние кои се наоѓаат на Светската Црвена листа, Хабитат директивата, македонските и локалните ендемити;
  • Да се утврдат и заштитат класичните наоѓалишта на растителните видови кои се опишани во границите на заштитеното подрачје;
  • Република Северна Македонија на мини Ботаничка градина на локалитетот Ивање каде што ex-situ би се одгледувале најзначајните растителни видови од поширокиот простор на СП Матка, која би претставувала едукативен и значаен туристички објект отворен за посетители;
  • Да бидат преземени детални флористика и вегетациски истражувања во рамките на заштитеното подрачје кои треба да дадат комплетна слика за флората на  тој  простор како  и изработка  на  прецизна вегетациска карта.

Вкупниот број видови од фауната регистрирани на територијата на заштитеното подрачје Кањон Матка достигнува  1.474  видови, што претставува релативно високо ниво на разновидност на видови концентрирани на подрачје од само 5.442 хектари.

Врз основа на литературни податоци, теренските истражувања реализирани во рамките на овој проект, како и на непублицираните податоци на авторот на прелиминарната студија, во рамките на Заштитеното Подрачје Кањон Матка, регистрирано е присуство на 1.282 видови на безрбетници.

Директивата за живеалишта обезбедува строга законска заштита за три видови

на безрбетници (Анекс IV), додека видовите Unio crassus, Austropotamobius torrentium и Lycaena dispar се вклучени во листата на Анекс II, што значи дека овие видови се од посебен интерес за Унијата, за чија заштита е потребно да се определат посебни подрачја за заштита. На територијата на Заштитеното Подрачје присутен е Глобално засегнатиот вид Македонски поточен рак (Austropotamobius torrentium macedonicus), класифициран во категоријата “ранлив“ (Vulnerable).

Во рамките на Заштитеното Подрачје Кањон Матка, утврдено е присуство на вкупно 58 ендемични видови на безрбетници, од кои 13 видови се Балкански ендемити, 26 видови се Национални ендеми и 19 видови се Локални ендемити (со ареал на распространување ограничен на Заштитеното Подрачје). Сите овие видови се ранливи (осетливи) на исчезнување поради нивниот ограничен дистрибутивен ареал.

Во водите на Реката Треска и нејзините притоки, утврдено е присуство на 13 автохтони видови на  риби. Директивата  за  живеалишта обезбедува строга  законска заштита за два вида на риби (Анекс IV). Ниту еден од 13-те автохтони видови на риби регистрирани во рамките на заштитеното подрачје Кањон Матка не е вклучен во IUCN категориите на Видови под закана. Видовите на риби: Кркушка (Gobio bulgaricus), Тенкоопашеста кркушка (Romanogobio elimeius), Црна мрена (Barbus balcanicus), Бела мрена (Barbus macedonicus), Вардарски скобуст (Chondrostoma vardarense), Вардарски клен (Squalius vardarensis), Попадика (Vimba melanops) и Златна штипалка (Sabanejewia balcanica) се балкански ендемити, додека видовите Македонска пастРепублика Северна Македонијака (Salmo macedonicus) и Вретенар (Zingel balcanicus) се Национални ендемити.

Врз основа на литературни податоци, теренските истражувања реализирани во

рамките на овој проект, како и необјавените податоци на консултантот за херпетофауна, за територијата на заштитеното подрачје Кањон Матка, констатирано е присуство на 32 вида од херпетофауната (10 водоземци и 22 влечуги) што претставува 68% од вкупниот број на водоземци и влечуги на национално ниво, кои се претставени со 47 видови.

Директивата за живеалишта обезбедува строга законска заштита за шест видови

водоземци (Анекс IV), додека видовите Македонски Република Северна Македонија (Triturus macedonicus) и Жолт мукач (Bombina scabra), се вклучени во листата на Анекс II, што значи дека овие видови се од посебен интерес за Унијата, за чија заштита е потребно да се определат посебни подрачја за заштита.

Ниту еден вид од 10 регистрирани водоземци во рамките на територијата на заштитеното подрачје Кањон Матка, не е вклучен во трите IUCN категории на видови под закана на глобално ниво.

Директивата за живеалишта обезбедува строга законска заштита за 19 видови влечуги (Анекс IV), додека видовите: Ридска желка (Eurotestudo hermanni),  Блатна желка (Emys orbicularis), Ждрепка (Elaphe quatuorlineata) и Леопардовиот смок (Zamenis situla) се вклучени и во Анекс II (Животински и растителни видови кои се од посебен интерес за Унијата, и за чија заштита е потребно да се определат посебни подрачја за заштита). Ниту еден од 22 видови влечуги регистрирани во рамките на заштитеното подрачје Кањон Матка не е вклучен во IUCN категориите на Видови под закана. Сепак, видовите Ридска желка (Eurotestudo hermanni), Блатна желка (Emys orbicularis) и Ждрепка (Elaphe quatuorlineata) се вклучени во категоријата Скоро Засегнат (NT), која е блиску до  категоријата Ранлив  (VU). Влечугите: Ридска желка (Eurotestudo  hermanni boettgeri), Лушпест гуштер (Algyroides nigropunctatus), Македонски гуштер (Podarcis erchardii), Голем зелен гуштер (Lacerta trilineata)  и Степски гуштер (Podarcis   tauricus) се Балкански ендемити, кои се ранливи (осетливи) на исчезнување поради нивниот ограничен дистрибутивен ареал, кој покрива природни живеалишта (хабитатни типови) со дисјунктивна дистрибуција.

На територијата на Заштитеното  Подрачје Кањон Матка, регистрирано е присуство на вкупно 113 видови на птици, од кои 88 видови се станарки, додека останатите 25 видови на птици се миграторни видови.

Шеснаесет  видови  птици  присутни  на  територијата  на  заштитеното  подрачје

Кањон Матка се вклучени во Анекс I од Директивата за птици, што подразбира видови кои имаат потреба од посебна заштита на хабитатот. Еден вид под закана на глобално ниво Мал мршојадец (Neophron percnopterus), класифициран во категоријата Загрозен (Endangered) е присутен со еден пар. Триесет и девет видови (34,8%) имаат неповолен статус на заштита во Европа (SPEC категории 2 и 3). Шеснаесет видови (14.3%) се Емералд видови,  додека  83 видови (74,1%) се строго заштитени со Бернската Конвенција (Прилог 2), а 42 вида (37.5%) се вклучени во Прилог 2 од Бонската Конвенцијата. Кањонот  Матка  го  загуби  своето  големо  значење  во  однос  на  птиците,  по исчезнувањето на неколку видови кои во моментов се сметаат за загрозени, како што се Брадестиот мршојадец и Црниот мршојадец, како и по целосното губење на гнездечката колонија на Белоглавиот мршојадец.

Во рамките на заштитеното подрачје Кањон Матка, регистрирано е присуство на 34 видови цицачи, што претставува 41,5% од вкупниот број цицачи на национално ниво, претставен со 82 видови, како и 20,7% од вкупниот број на 164 европски копнени (не- морски) видови на цицачи. Директивата за живеалишта обезбедува строга законска заштита за 14 видови на цицачи (Анекс IV), додека 12 видови се вклучени во листата на Анекс II, што значи дека овие видови се од посебен интерес за Унијата, за чија заштита е потребно да се определат посебни подрачја за заштита. Од вкупно 34 видови на цицачи, два вида се вклучени во IUCN категориите на видови под закана на глобално ниво: Мехелиев потковичар (Rhinolophus mehelyi) и Долгопрст лилјак (Myotis capaccinii), класифицирани во категоријата “Ранлив“ (Vulnerable). На глобално ниво видовите: Јужен потковичар (Rhinolophus еuryale), Долгокрилест лилјак (Miniopterus schreibersii), и  Видрата  (Lutra lutra) се вклучени во категоријата Скоро Засегнат (NT- Near Threatened), која е блиску до категоријата Ранлив (VU).

Цицачите: Балкански рис (Lynx lynx martinoi), и Балканска дивокоза (Rupicapra

rupicapra balcanica) се Балкански ендемити, кои се ранливи (осетливи) на исчезнување поради нивниот ограничен дистрибутивен ареал, кој покрива хабитани типови со дисјунктивна дистрибуција, само во одделни делови на Балканскиот Полуостров.

Во рамките на заштитеното подрачје СП “Кањон Матка” нема населени места, па во истражувањето беа опфатени населените места чии атари граничат со заштитеното подрачје и се очекува влијание врз режимот на заштита на подрачјето. Во анализата беа вклучени населени места од општините Сарај, Сопиште и Желино, а беа анализирани селата: Долна Матка, Горна Матка, Шишево, Семениште, Чајлане, Раовиќ, Нова Брезница, Света Петка, Говрлево, Барово, Чифлик и Луковица.

Од културолошки аспект, заштитеното подрачје и неговата околина изобилува со вредни културни споменици како цркви, манастири и археолошки локалитети од неолитско, римско, доцноантичко време и среден век. Најзначајни културни споменици се црквата Св. Андреја (XIV век), Св. Никола Шишевски (XII-XIII век) и манстирот Св. Богородица (XIV- XV век).

Во рамките на заштитеното подрачје на реката Треска изградени се две брани

(Матка 1 и Св. Петка) на кои се инсталирани хидроцентрали за производство на електрична енергија и една брана во непосредна близина на границата на заштитеното подрачје – брана Козјак. Економските иницијативи како лов и собирање на лековити растенија, печурки и полжави се застапени кај локалното население, но не за остварување на приходи туку за сопствена употреба. Риболовот не е многу застапен со исклучок на спортските риболовци кои ловат со дозвола на Риболовно Друштво Вардар, но сепак евидентирани се случаи на рибокрадството кај дивоизградените колиби на брегот од акумулацијата.

Скоро 40% од испитаниците не знаат кои се дозволени активности во заштитеното подрачје.

Капацитетите за туризам и рекреација кои се достапни за посетителите на ЗП

Матка, главно се наоѓаат во делот на Долна Матка. Што се однесува до бројот на посетители, просечно дневно  во работни денови поминуваат околу 100 -120 посетители, за време на викенд-денови просечно има околу 1000-1300 посетители, а максимална посетеност има за време  на  празници, кога се собираат  3.000  –  4.000 посетители.

Генерално земено, биолошките заедници во одредени подрачја се тесно поврзани со еколошките карактеристики на тие подрачја. Пореметувањето на било кој, или повеќе еколошки параметри, директно се манифестира врз заедницата, пред сè со намалување на густината на популациите на најчувствителните видови, како примарни биоиндикатори на еколошките  промени, а потоа и  со нивно  исчезнување  или потиснување од страна на други видови, кои имаат поширока еколошка валенца и се наметнуваат како компетитивно супериорни видови. Овие процеси постепено се развиваат и во почетните фази се практично незабележливи, бидејќи прво се јавуваат кај организмите со пониско ниво на организација и комплексност.

Постои консензус дека сеопфатната заштита на слатките води бара сеопфатен пристап на целото сливно подрачје, но исто така и луѓето кои се населени речиси насекаде, во најголем број случаи не треба и не смеат да бидат исклучени од водните ресурси.

На национално ниво, поголемиот дел од блатните станишта се загубени поради

пресушување  и  пренасочување  на  водните  текови,  со  импликации  врз  водните популации.

Како главни закани за флорно-вегетацискиот диверзитет и фауната идентификувани се следните:

  • Со потопувањето на дел од клисурата на р. Треска при изградбата на хидроакумулациите Козјак и Света Петка се уништени дел од популациите на видовите Thymus oehmianus, Phyllitis scolopendrium, Ramonda nathaliae;
  • Со изградба на инфраструктурата (пристапните патишта од Нова Брезница до браната Козјак и пристапниот пат до браната Света  Петка фрагментирани се дел од популациите на ендемичните видови Viola kosaninii, Dianthus kapinaensis, Viola herzogii, Thymus skopjensis  и др.
  • На локалитетот Ивање присутни се убави популации од ендемичниот вид Genista nyssana кои се под закана од зголемените рекреативни активности на тој простор од каде се пружа убав поглед кон акумулацијата Козјак.
  • Со изградбата на браната Матка во минатиот век и особено со изградбата на браните Матка 2 и Козјак, речниот екосистем целосно се трансРепублика Северна Македонијаира во езерски екосистем. Со тоа, се изврши директно негативно влијание врз ендемичните и засегнатите видови риби кои се присутни на територијата на заштитеното подрачје, преку ограничување на нивните  миграторни коридори и исчезнувањето на соодветните места за мрестење.
  • Губењето на хабитатите (природните живеалишта) и нивната деградација во рамките на Заштитеното Подрачје Кањон Матка, имаат најголемо негативно влијание врз водоземците и влечугите кои се под законска заштита, или се во групата на засегнати видови.
  • Вознемирувањето од страна на човекот и загадувањето, се исто така значајни закани за водоземците и влечугите. Негативните антропогени влијанија ги вклучуваат во себе активностите поврзани со деструкција на терестричните (конверзија во земјоделско земјиште)  и  акватичните хабитати (затрупување на локви), како и користење на токсични хемикалии (пестициди) долж целото сливно подрачје на Реката Треска.
  • Во текот на изградбата на пристапниот пат до браната Матка 2, бучната машинерија предизвика многу птици грабливки да ги напуштат своите места за гнездење. Покрај тоа, ерозијата на карпите предизвикана од изградбата на патот, направи значајни оштетувања на поодделни пештери, кои се природни живеалишта на глобално засегнати видови на лилјаци и други ендемични видови на безрбетници.
  • По однос на пештерите, како значајни живеалишта за лилјаците во текот на периодот на хибернација, размножување и како летни засолништа, единствено Пештерата Врело е отворена за јавност, и на тој начин таа го губи статусот на приоритетен тип на живеалиште, во согласност со Анекс I од Директивата за живеалишта.

Од скорешен историски аспект, Кањонот Матка има големо значење за птиците грабливки, па дури и за брадестиот мршојадец (Gypaetus barbatus), кој е евидентиран од страна на Караман (1949), како вид кој гнезди. Црниот мршојадец (Aegypius monachus) исто така гнездел, со регистрирани два до три пара (Karaman, 1929). Малиот (Египетски) мршојадец (Neophron percnopterus) бил исто така присутен во колонијата за парење се до неодмна (Velevski, 2008). Колонијата за парење на белоглавиот мршојадец покажува најголем пад – од 40 птици во периодот по Првата Светска Војна (Karaman, 1929, 1930) до 20 птици во периодот по Втората Светска Војна (Karaman, 1949), 3-4 пара во периодот 1991-1992 (Grubac, 1997), до едeн пар во 2004, кој ја напушти територијата во 2006 (Velevski, 2008).

Лилјаците се група на животни од огромно значење, поради фактот што најголемиот дел од нив имаат висок статус на заштита, а и поради практичното значење како непријатели на инсектите штетници во земјоделието и шумарството, како и другите инсекти кои се штетни за луѓето и добитокот. Поголемиот број од лилјаците се вклучени во анексите на меѓународните документи (Бернска конвенција, Бонска конвенција, IUCN, Директива за живеалишта 92/43) и во регионалните документи (Црвени листи, локални закони, итн.). Присутноста и бројноста на лилјаците со висок статус на заштита се од особено значење за прогласување на заштитени подрачја, вклучувајќи ја и законската заштита, како и за елаборација на Акционите планови за такви заштитени области.

Експертскиот тим вклучен во изработката на оваа студија врз основа на направената анализа и валоризација на природните и културните вредности на заштитеното подрачје предлага задржување на постоечкиот статус на заштита – III категорија Споменик на Природата, според Законот за  заштита  на  природата (“Службен весник на РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА” бр.67/2004, 14/2006, 84/2007 и 35/2010). Ставот на експертскиот тим по однос на идниот статус на заштита на подрачјето Кањон Матка се темели врз основа на зачуваните геоморфолошки вредности на кањонот и присутноста на значајни, реликтни и ендемични видови од флората и фауната кои се наоѓаат на меѓународните листи и конвенции, заради кои впрочем е и прогласен за заштитено подрачје од страна на Град Скопје во 1994 година.

Што се однесува до постоечките граници на заштитеното подрачје, опишани во второто поглавје од оваа студија, експертскиот тим врз основа на добиените сознанија од различните тематски области при изработката на оваа студија направи предлог за изменување на границите. Во овие граници површината на споменикот на природата Кањон Матка зазема површина од 6576 хектари.

Природни географски одлики на Матка

Географска положба и граници

Заштитеното подрачје Кањон Матка е сместен по долниот тек на реката Треска на околу 15km југозападно од Скопје. Подрачјето во источниот дел е поврзано со градот Скопје преку асфалтен пат сé до браната на хидроцентралата „Матка-1“. На западната страна поврзаноста е преку асфалтен пат Скопје – Пуста Брезница – браната на хидроцентралата „Матка-2“. Границата на заштитеното подрачје Кањон Матка е опкружена со терени на обете страни од реката Треска.

Северната граница на заштитеното подрачје оди по должина на левата страна на реката Треска следејќи го брегот на планината Осој. Од крајната северозападна точка, врвот Крстец Тепе (1401m) линијата на границата минува преку планинските врвови Илин Гроб (1318m), Согоре (1327m), Раса (1369m), Штрбина (1207m) и врвот Лас (560m), потоа североисточно нагоре до манастирот на Света Богородица каде ја минува реката Треска.

 

Јужната граница на заштитеното подрачје оди по должина на десната страна на реката Треска. На крајната североисточна точка, граничната линија почнува на десниот брег на реката Треска кај селото Долна Матка, а потоа се искачува во источен правец кон локалитетот Широка Рупа и врвот Кале (1044m) на планината Каршијак. Од оваа точка, повеќе или помалку во југозападен правец, границата го следи гребенот на Сува Планина преку планинските врвови: Чепорник (826m), Плоча (800м), Високи рид (885m), Цер (918m), Ситоица (1122m), Чадори (1109m), како и врвовите со надморска височина од 1033 и 1109m и Козјак (1200m). Од врвот Козјак, границата се движи по надолна линија и ја минува реката Треска на надморска височина од 358m, а потоа пак се издига во северозападен правец и преку Брикул (1238m) и врвот Крастава Чука (1184m); и се спојува со почетната точка односно врвот Крстец Тепе (1401m).

Кањонот на реката Треска опфаќа област од околу 50 km2 која природно е истакната односно исцртана од Сува Планина на југ, Осој Планина на запад и планината Каршијак  на исток.

Планината Сува Планина

Планината Сува Планина е богата со различни релјефни Република Северна Македонијаи. Од надморска височина од 1000-1200m, планината се спушта речиси вертикално до реката Треска создавајќи впечатливи гребени. Карстната долина Рудине со  бројни  инковидни депресии во карстно подрачје (вртачи) и други карстни Република Северна Македонијаи е сместена помеѓу планинските врвови Црвена Карпа (1189m) на југ и Венец (1179m) на север.

change this text. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

Планината Осој

Планината Осој е исклучително назабена со Република Северна Македонијани страни и бројни врвови по должина на планинскиот венец од кои најистакнати се врвот Крстец (1401m) и врвот Штрбина (1271m). На југоисточна страна, падините на планината имаат стРепублика Северна Македонијаен пад кон реката Треска. На североисточна страна, планината Осој се спушта надолу до реката Треска создавајќи супвертикални гребени на левата страна од Кањонот Матка.

Планинскиот венец на планината Каршијак (Водно)

Планинскиот  венец  на  планината  Каршијак  (Водно)  започнува  на  десната страна од Кањонот на најсевероисточниот дел. Се издига речиси вертикално,  од реката Треска до планинскиот врв Кале (1044m) и продолжува во источен правец кон највисокиот врв на планината, врвот Водно (1066m).

Целиот терен во границите на Пилот-заштитеното подрачје Кањонот Матка има особени карактеристики на пониско планинско подрачје со највисокиот врв Крстец (1401m) на најсеверозападната точка.

Моментални граници на заштитеното подрачје на споменикот на природата “Кањонот Матка” Извор: МЖСПП, 2009

Геологија и геоморфологија

Геологија

Геолошко-тектонската градба во поширокото подрачје на кањонската долина на реката Треска (Матка) укажува дека теренот бил Република Северна Македонија во повеќе фази во рамките на еволуцијата на Западно-македонската Зона и Пелагонот.

Создавањето на теренот започнува во прекамбриум кога во подлабока морска средина прво се таложат пелитски и многу редко карбонатни седименти. После овој, мошне долг период, таложењето на  длабокоморските седименти  било заменето  со плитководна седиментација на варовници и доломити. Следната етапа од овој период е представена со регионални метаморфни процеси, како и орогени движења кои подоцна биле проследени и со интрузии на гранодиорити. Со процесот на реги- оналниот метаморфизам од седиментите се настанати гнајсевите, микашисти, циполи- ни и меРепублика Северна Македонијаери.

Седиментацијата во долните делови била вршена во длабокоморска средина. Средните делови се таложени во променлива средина, додека најгорните се карактеризираат со плиткоморска седиментација. Метаморфизмот на рифеј- камбриските творби припаѓа кон фацијата на зелени шкрилци, додека создавањето на комплексот  на  палеозојските  метаморфни  карпи  го  претставува  третиот  период  на развиток. Последната етапа на палеозоикот е претставена со орогенетски движења како и регионален метаморфизам на карбонатните творби.

Алпската орогенеза го претставува четвртиот период на развиток на теренот. Во првата фаза на овој период доаѓа до тријаска трансгресија која почнува при крајот на долен и почетокот на среден тријас. Во текот на креда, исто така, е присутна трансгресија со таложење на псамитско-пелитски и карбонатни фации по кои следело интензивно набирање. Набирањето и динамометаморфизмот биле со таков интензитет што го дале главното обележје на тектонската градба на теренот што е сочувано до денес.

Во подоцнежните етапи на алпската орогенеза, во миоцен и плиоцен особено е активна радијалната тектоника. Истата се одвивала долж стари реактивирани раседи во комбинација со ново Република Северна Македонија ирани, што пак, условило создавање на грабенски структури (Скопски, Поречки и др.) во кои се таложат огромни количества материјал. Тектонскитер процеси се присутни и во современиот развиток. Се карактеризираат со диференцирани движења на морфоструктурите, при што, доаѓа до акумулација на огромна енергија чие ослободување предизвикува појава на земјотреси со различна јачина.

Во кањонската долина на реката Треска, позната под името Матка во периодот помеѓу 1973 и 1979 година се истражени десетина пештери (Павлов 1979, 81). Повеќето од пештерите се наоѓаат на Република Северна Македонијана падина северно од Висок Рид (893 m), односно при крајот на вештачката акумулација, од десната долинска страна на реката Треска. Пештерите се наредени речиси една над друга. Во нивното подножје, на дното на речното корито се наоѓа карстниот вруток Коритиште. На овој локалитет значајни се пештерите: “Врело”, Крштална и Над Врело или Убава. Тие, при категоризацијата на пештерите се влезени меѓу 25-те најзначајни во Република Северна Македонија (Колчаковски 1993).

Меѓутоа, со продолжување на спелеоморфолошките истражувања по 1993 година (кога е извршена категоризацијата), новодобиените сознанија овозможуваат соодветни корекции. Така, спелеонуркачи од неколку европски држави во периодот 2000 – 2009 година ја истражуваат внатрешноста на изворот Коритиште во должина од 574 m со негова досегашна (август 2009) максимална истражена длабочина од -193 m. Со ваквите, најнови сознанија изворот Коритиште се вбројува во природни феномени од европски и светски ранг.

Значајни пештери

Aerial Video

360 Photo

Gallery

Menu
Welcome!
This is specific platform inside the Nature.mk platform, called web shop. Here where interested citizens and stakeholders have the opportunity use this platform to buy and sell characteristic products and souvenirs from specificic PA in our country (such as entrance fees, souvenirs, specific products from the particular protected area).
Добредојдовте!
Тука е предвидена специјална веб продавница во рамки на Националниот Атлас на заштитени подрачја-nature.mk, каде сите заинтересирани страни (жители во рамки на заштитените подрачја, национални паркови итн.) имаат можност да ги понудат (продаваат/купуваат) своите карактеристични продукти од нивните заштитени подрачја (како влезници, сувенири, специфични производи за одреденото заштитени подрачје).